નામ બદલવાનો કોયડો

મેં મારા એક સિંધી પડોશીને પૂછ્યું કે ખબર પડી કે, આપણા મૈન રોડ નું નામ બદલ્યું તે?  વર્ષો જૂનુ લામ રોડ નું નામ હવે છે છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ માર્ગ (CSMM) ?

હું તેને કહું છું કે નામ બદલવાની આ પ્રવૃત્તિઓમાં એક પ્રક્રિયાનો સમાવેશ થવો જોઈએ. એટલે કે જનતાને પૂછવું જોઈએ કે સરકાર રસ્તા નું નામ બદલવા માંગે છે, તમને ગમશે કે?  લઘબઘ તેના બદલા માં મોટી ના જ હશે.  આપણે કોઈ સ્થળના નામને તેની ઓળખ સાથે જોડીએ છીએ અને તેને નિશ્ચિત અને કાયમ સ્વરૂપ માનીએ છીએ. નામ બદલવાનો અર્થ એ છે કે ઓળખની પ્રક્રિયા ફરીથી શરૂ કરવી. તે એકાએક પગ નીચેની જમીન અચાનક ખસેડવા જેવું બને છે.

ઉપર જણાવેલ પ્રક્રિયા વિના 'લામ રોડ'નું બલિદાન આપવામાં આવ્યું છે, અને તેમણે 'શિવાજી મહારાજ' નામનો ઉપયોગ કરીને સલામત માર્ગ પસંદ કર્યો છે.: આ એક એવું નામ છે જે લોકોના હૃદયમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન ધરાવે છે - જેની સામે કોઈ વાંધો ઉઠાવવાની હિંમત કરશે નહીં.. જોકે, શિવાજી મહારાજ, જેમને દેવલાલી છાવણી/કેમ્પ ને સાથે કોઈ લેવાદેવા ન હતી કે એનો કોઈ સંબંધ બને.

 મેં મારા પાડોશીને કહ્યું કે આ સન્માન રીતે કોઈ સિંધી વ્યક્તિનું નામ આપી શકાયું હોત. દેવલાલી કેમ્પના વિકાસમાં સિંધી સમુદાયે મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું છે, અને આ રસ્તા માટે તેમના પોતાના કોઈનું નામ સરળતાથી પસંદ કરી શકાયું હોત.

 પાડોશી બે મુખ્ય નામોનો ઉલ્લેખ કરે છે જેમના પ્રત્યે પરોપકારી વલણ છે. એક શ્રી વાસુ શ્રોફ છે જે તાજેતરમાં ગુજરી ગયા અને બીજું બિન-સિંધી, પંજાબી: મહારાજ કૃષ્ણન બિર્માણી. તેમણે ઉમેર્યું કે શ્રી વાસુ શ્રોફ હંમેશા પોતાને શ્રેયમાં સામેલ કરવા માટે ઉત્સુક રહેતા હતા, જ્યારે શ્રી બિરમાણી હંમેશા કોઈ પણ ઢોંગ વિના ઉદારતા દર્શાવે છે.

 અચાનક, એમ. કે. બિરમાણીનું નામ ઉભરી આવતા જોઈને મારી આંખમાં ચમક આવી ગઈ. મને ખાતરી છે કે, તેમની સાથે જોડાએલા કોઈપણ વ્યક્તિની આંખમાં ચમક આવી જવાની ! અને  જો મહારાજ શબ્દોં નો ઉલેખ થવોજ જોઈએ એમ હોય તો તે પણ છે હાજર,  મહારાજ કૃષ્ણ બિરમાણી માર્ગ (MKBM) ના નામમાં.

 મને એક વિચાર આવ્યો કે જ્યારે કે શિવાજી મહારાજનું નામ તો દરેક જગ્યાએ છવાયેલું છે, ઉદાહરણ તરીકે, શર્ટનું બટન સરળતાથી છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ બટન ૧, છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ બટન ૨ વગેરે નામ આપી શકાય એમ છે, પણ અહિયાં એક રસપ્રદ વાત એ છે કે બટનો, રસ્તાઓ, બગીચાના નામ પર શિવાજી મહારાજ નુ નામ જોડાએલું જોવા મળશે, પરંતુ આખું શર્ટ, શહેર, જિલ્લાનું નામ હજી સૂધી શિવાજી મહારાજના નામે આવેલું નથી. અહિયાં  તેમના પુત્ર, સંભાજી મહારાજે આ સંદર્ભમાં બાજી મારી બેઠાં છે.

 ઉપર જણાવેલી પ્રક્રિયા વિશે વિચારો, એટલે કે જનતાને નામ બદલવાની જરૂરિયાત પૂછવાની, તો ઔરંગાબાદને હટાવવાની વાત તો તદ્દન અશક્યપ્રાય સાબિત થાત. હવે પ્રક્રિયા અમલમાં ન હોવાથી, છત્રપતિ સંભાજી મહારાજ ને ઊભા કરીને સત્તા સંભાળી દેવામાં આવવાને લીધે, આખરે 300 વર્ષે પણ, ઔરંગાબાદનો અંત લાવવામાં આવ્યો છે!   નામ: છત્રપતિ સંભાજી મહારાજ નગર CSMN, નું રાજ દરેક જગ્યાએ આવી ગયું છે  જ્યાં જ્યાં ઔરંગાબાદનું રાજ હતું. જેથી કરીને પુત્રને જિલ્લો અને શહેર બન્ને મળી ગયા, જ્યારે કે  તેમના પિતા, જેમની સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રતિમા હોવા છતાં,  અત્યાર સુધી તેટલું માન મેળવી શક્યા  નથી. પુત્રને આ દરજ્જો મુખ્યત્વે મોગલ રાજા ઔરંગઝેબ દ્વારા ત્રાસ આપીને મૃત્યુ પામવાને કારણે મળે છે.

ભારતીય હિન્દુ પૌરાણિક કથાઓમાં એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે ભગવાન ગણેશને દેવતાઓમાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે, ફક્ત એટલા માટે જ કે તેમના પિતા સાથે તેમની અથડામણ થઈ હતી અને તેમને હાથીનું માથું ધારણ કરવાની ફરજ પડી હતી.

એમ બન્યું છે કે દેવલાલી છાવણીમાંથી  અંગ્રેજોં ના લગતાં નામોં બદલનાવામાં આવી ગયાં છે. એક પ્રખ્યાત પણ કેટલાએક વર્ષોં થી બંધ ‘કાથે’ સિનેમા ને પણ તેમને માટે અણગમતું હોવાનું સરકાર દ્વારા પ્રજાને બતાવી દેવામાં આવ્યું છે અને સુદ્ધી કરણ ના નામે તેને પણ લઈ લેવા માં આવ્યુ જાણે કેમ જેટલા નામ બદલો તેટલુ પુણ્ય મળતું હોય છે!

 લામ રોડ પર 'લામ' એક પારસીનું નામ હોવાનું કહેવાય છે. શ્રી એમ. કે. બિરમાનીની ફેક્ટરીના એક વાસ્તુમાં "જે. એન. લામ, પ્રોસ્પેક્ટ લોજ, ૧૯૧૯" ના નામે લખેલું કોતરામણ છે જે ઇતિહાસનો એક રસપ્રદ ભાગ નો પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

આ બધી પ્રવૃત્તિ ભગવાનના કાર્ય દ્વારા રચિત ઇતિહાસનો અપવાદ છે. શાસ્ત્રોમાં પણ કોતરેલા વિશ્વને એક પરિવાર હોવા ના વિચારો થી વિરુધ મા રહેવામા જ આપણુ મોટાપણુ છે એમ જ સમજવામા આવી રહ્યું છે.

 જીવનના દરેક પાસાની પ્રશંસા કરવાની જરૂર છે. રાષ્ટ્રવાદ ને ખાતર તેના અમુક ચોક્કસ ભાગોને બાજુ કરીને તેનો નફરતનો વિષય બનાવવાનો એ એક તદ્દન ખોટો સિદ્ધાંત છે. જે આજના ભારતમાતા ને લાગૂ પાડવામા આવ્યો છે.  ભારતીય રાષ્ટ્રવાદ જ પોતે એક માનવસર્જિત વિચાર છે જેના પર બધા રાષ્ટ્રીય નેતાઓ સ્વેચ્છાએ વિશ્વાસ ધરાવવા માંગે છે. એ એક અતિ અફસોસજનક વાત છે.

 ભારતીય રાષ્ટ્રવાદને અમુક રીતે એક જબરદસ્ત  એકતા નું રૂપ દેવામા આવ્યું છે અને એની જ સાથે જાણે  વિવિધતા પર તીક્ષ્ણ થપ્પડ દેવામાં આવી રહ્યું છે.

 ૧૮-૦૫-૨૦૨૬

---

ટિપ્પણી_2: સ્થળોના નામ બદલવાની આ વૃત્તિ ક્યાંથી ઉદ્ભવી તે સમજવું ખૂબ જ સરળ છે. તેના મૂળ મોદી સરકારના ભૂતપૂર્વ બ્રિટિશ વસાહતી શાસનને આભારી શ્રેય ઘટાડવાના જુસ્સામાં છે. ભારતનો દરેક ખૂણો અને દરેક ભાગ, અમુક અંશે, બ્રિટિશ રાજનો ઋણી છે; અને આવા સંદર્ભમાં, આ સ્થળોના નામ બદલવાનું અનિવાર્ય બની ગયું છે. વધુમાં - સ્થાનિક નાયકો વિશે કોઈ મૂંઝવણ ઊભી ન થાય તે માટે - તે ચોક્કસ યુગના 'રાષ્ટ્રવાદી' નાયકોને જ પ્રતિષ્ઠા આપવામાં આવી‌ રહી છે!

આ એવી છાપને પ્રોત્સાહન આપે છે કે ભારત એક 'લૂંટાયેલી સંપત્તિ' છે. અને આ કડવું સત્યને છુપાવવા માટે જ નામ બદલવાની  ઝુંબેશ એટલી અનિવાર્ય બની ગઈ છે.

બ્રિટિશ રાજનો અંત એ લોકો માટે એક મહત્વપૂર્ણ ક્ષણ સાબિત થયો જેઓ આ 'સંપત્તિ' પર પોતાનું વર્ચસ્વ જાળવી રાખવા માંગતા હતા, પરંતુ સાથે સાથે ખાતરી કરવા માંગતા હતા કે તેનો શ્રેય બીજા કોઈના હાથમાં ન જાય.

જો બ્રિટીશ રાજ દ્વારા સ્થાપિત વહીવટી તંત્ર - અને દેશના દરેક ખૂણા અને ખૂણે-ખૂણા સુધી ફેલાયેલી વ્યવસ્થાઓ ન હોત - તો આજનું ભારત કદાચ કંઈક અલગ હોત. તે પરિસ્થિતિમાં, કદાચ પંજાબમાં 'હિન્દુ-મુસ્લિમ' ઓળખ પર 'પંજાબી' ઓળખ પ્રબળ હોત; તેવી જ રીતે, સિંધમાં, 'હિન્દુ-મુસ્લિમ' અથવા 'ભારતીય-પાકિસ્તાની' ઓળખ કરતાં 'સિંધી' ઓળખ વધુ પ્રબળ હોત. અને આવી સંભાવના, નિઃશંકપણે, કોઈને પણ સંપૂર્ણપણે અસ્વીકાર્ય હોત! ફક્ત આજના ભાજપ માટે જ નહીં પરંતુ દેશના તમામ 'રાષ્ટ્રીય' રાજકીય પક્ષો માટે.

 તો, મૂળ આધાર આ છે: ભારત અને પાકિસ્તાનના અસ્તિત્વને - તેમની વચ્ચેના કાયમી દુશ્મનાવટ સાથે - અકબંધ રાખવું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. અને કોઈ પણ સંજોગોમાં 'બીજા પક્ષ' ને કોઈ પણ પ્રકારની પ્રશંસા કરવાની ભૂલ ન કરવી જોઈએ. તેના બદલે,  પ્રતીકાત્મક વારસાના દરેક  અવશેષને સંપૂર્ણપણે ભૂંસી નાખવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.

 ૨૧-૦૫-૨૦૨૧

---

 ટિપ્પણી_3: હિંદુ ધાર્મિક વિચારધારા ધરાવતા ભાજપ, બહારના લોકોને, ગોમાંસ ખાનારાઓને શ્રેય આપવામા બીજાં લોકોં કરતાં પણ વધુ અસમર્થ છે. તેઓ ભગવાનને માફ કરી શકતા નથી કે તેમણે ભારતના રહેવાસીઓની ભારે ધાર્મિક માનસિકતા હોવા છતાં ભારતને તેના ધર્મના સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધની સ્થિતિમાંથી પસાર થવું પડ્યું. તેથી જ તો  સ્પષ્ટ ધાર્મિક ઉત્સાહ સાથે તેમણે આ નામોના નાશ કરવાનું ઝુંબેશ ઉપાડ્યું છે. તેથી મારા જેવા માટે પરિસ્થિતિ અન્યથા કરતાં પણ ઘણી ખરાબ છે.

 તો તમારે હાર સ્વીકારવી પડશે. ભગવાન પણ તેમા મદદ કરી શકે તેમ  નથી.

 22-05-2026

---

ટિપ્પણી_4: ધર્મો વિશ્વભરમાં દરેક વસ્તુને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. ઇઝરાયલ, ભારત-પાકિસ્તાન તેમના અસ્તિત્વને ધર્મને આભારી છે. દુઃખો છતાં, વિસ્થાપન છતાં. તેઓ ભગવાન અને તર્કનો સામનો કરવામાં ચ જાણે ગુંચવાયેલા છે.

 23-05-2026