ભારત એટલે ચોક્કસ કૌરવધામ

 Lokmat Times _20260226

Rajaji’s bust

Replacing Lutyens’ bust with that of Rajaji signals a shift in cultural decolonisation

મારી ટિપ્પણી - તમે દાવો કરો છો કે "એડવિન લુટિયન્સની જગ્યાએ સી. રાજગોપાલાચારીની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવાનો નિર્ણય પ્રતીકાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે."

મારા મતે, આ જ તર્કના આધારે, એવું પણ કહી શકાય કે આ શહેરના સદીઓ જૂના અને પ્રખ્યાત નામ 'ઔરંગાબાદ' થી 'છત્રપતિ સંભાજીનગર' ના તાજેતરમાં થયેલા નામકરણનું પ્રતિબિંબ છે. આનો અર્થ એમ થાય છે કે ઇતિહાસની પવિત્રતાને ભારે બુટ હેઠળ કચડી નાખવામાં આવી રહી છે. વધુમાં, તમારા લખાણમાં એવું લાગે છે કે તમે ઇતિહાસને વિકૃત કરવાને ઇચ્છનીય અને અનુકૂળ કાર્ય માનો છો.

તમે લખો છો: "આ ભારતના જાહેર સ્થળોને - ખાસ કરીને વસાહતી શક્તિ સાથે સંકળાયેલા સ્થળોને - પુનર્ગઠન કરવાનો સભાન પ્રયાસ છે જેથી તેઓ રાષ્ટ્રની પોતાની સભ્યતા અને રાજકીય યાત્રાને પ્રતિબિંબિત કરી શકે."

મારા મતે, સી. રાજગોપાલાચારી - અને ખરેખર તે યુગના દરેક વ્યક્તિ - તે વસાહતી શક્તિના ઋણી હતા; તે જ શક્તિ હતી જેણે તેમને આકાર આપ્યો અને તેમને અસ્તિત્વમાં લાવ્યા. જ્યારે તમે આપણી સામૂહિક સ્મૃતિમાંથી તે જ વસાહતી શક્તિને ભૂંસી નાખવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છો, ત્યારે તમે ખરેખર કયા સંદર્ભમાં "રાષ્ટ્રની ખુદ પોતાની સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય યાત્રા" વિશે વાત કરી રહ્યા છો? તમને ગમે કે ન ગમે, તે વસાહતી શક્તિનો વારસો એક અભિન્ન ભાગ છે જેના પાયા પરચ આજ સુધી આ રાષ્ટ્ર ઊભું છે!

અને આ પાયો હલી શકતો નથી. અલબત્ત, આ ફક્ત એકચ કારણે કે  તમે ભારત નામ ની કલ્પના સાથે અડગ રહેવા માંગો છો!

તમે કહો છો કે "તેમની (લુટિયન્સ) પ્રતિમાને દૂર કરવી અને તેની જગ્યાએ  રાજાજીની પ્રતિમા મૂકવી  એ પ્રેરણાના સ્ત્રોતમાં પરિવર્તનનો સંકેત છે." અર્થ એ છે કે પ્રેરણાનો સ્ત્રોત 'ગુરુ' - મૂળ સર્જક - થી 'શિષ્ય' - અનુકરણ કરનાર તરફ સ્થળાંતરિત થઈ રહ્યુ છે. આમાં એક ખલેલ પહોંચાડતો વિચાર રહેલો છે: કે‌ સંયુક્ત ભારત, તેની શરૂઆતથીચ, આપણું પોતાનું સર્જન હતું - અને ફક્ત આ દાવાને સમર્થન આપવા માટે, આપણે આપણી પ્રાથમિકતાઓ બદલવા અને આપણી પ્રેરણાના સ્ત્રોતોને બદલવાની ફરજ પડી છે. તમારા મતે, સ્મારકના પાયાની આસપાસના સમગ્ર વિસ્તારને તાત્કાલિક કોઈપણ બાહ્ય અથવા દુષ્ટ તત્વોથી મુક્ત  કરી દેવો જોઈએ.

જ્યારે સ્મારકની આસપાસના વિસ્તારને બાહ્ય અસ્તિત્વના પ્રતીકોથી મુક્ત કરી શકાય છે,  ત્યારે જે બદલી શકાતું નથી તે તેનો પાયો છે - એક રચના જે સીધી રીતે લ્યુટિયન્સને આભારી છે, જેમણે તેની સ્થાપનામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી હતી. વધુમાં, જ્યારે તેમની પ્રતિમા દૂર કરવી એક સરળ કાર્ય હશે, ત્યારે લ્યુટિયન્સની માતૃભાષા - અંગ્રેજી - વિશે તમારું વલણ શું છે?  આજના ભારતમાં, તેની હાજરી સંપૂર્ણપણે અડગ  છે! તમે કેટલા લોકોને અને કેટલી હદ સુધી ગેરમાર્ગે દોરવાનો ઇરાદો ધરાવો છો?

છતાં - ભલે તમે ગમે તેટલા હતાશી અનુભવો, અને ભલે તમે  ભાષા ને કોઈ બીજા નામે પણ બોલાવી ને,   સાંત્વના શોધશો - કેટલીક બાબતો પહેલાથી જ 'ઉમદા' રીતે ઉકેલાઈ ગઈ છે! એટલે કે બોમ્બે, મદ્રાસ અને કલકત્તા જેવા અંગ્રેજી ભાષાના શહેર નામોનો ઉપયોગ તો લાંબા સમયથી બંધ કરી દેવામાં આવ્યા છે. ભલે તમે બ્રિટીશને નકારાત્મક દ્રષ્ટિકોણથી જોવાને તમે પોતોને 'ઉમદા' માનો છો, તેમ છતાં, આમ કરીને,  આ નામોના વિનાશ કરીને - અથવા કહો કે  'હત્યા' કરીને  -  તમે તમારા પોતાના વિશ્વને અને અન્ય લોકોના વિશ્વને,  બંનેને એક અણગમતી અસર કરી છે.

તમે સ્વીકારો છો કે "લુટિયન્સ નિઃશંકપણે એક તેજસ્વી શિલ્પી હતા, જેનો પ્રભાવ હજુ પણ રાષ્ટ્રપતિ ભવન અને શાહી રાજધાની, નવી દિલ્હીમાં સ્પષ્ટપણે દેખાય છે." છતાં, તમે આગળ લખો છો: "આ હોવા છતાં, તેમનું કાર્ય એક સામ્રાજ્યનું પ્રતીક હતું જેણે કોઈપણ લોકશાહી સંમતિ વિના ભારત પર શાસન કર્યું."

મારા મતે, આ નિવેદન તકનીકી રીતે ખોટું છે. પાંચ થી સો ના ગુણોત્તરને "લોકશાહી સંમતિ" ના અભાવ તરીકે કેવી રીતે જોઈ શકાય? આવો દાવો તર્કને અવગણે છે. તે પાંચ લોકો,  આપણા સો લોકોની મૌન સંમતિ વિના કેવી રીતે કાર્ય કરી રહ્યા હતા? આ પરિસ્થિતિ આપણને પાંડવો અને કૌરવો વચ્ચેના મહાકાવ્ય યુદ્ધમાં પાંચ થી સો ના ગુણોત્તરના પૌરાણિક ઉદાહરણની યાદ અપાવે છે. એક તરફ ઉમદા, સદાચારી અને દયાળુ પાંડવો છે; બીજી તરફ - તદ્દન વિપરીત - કૌરવો છે.

અફઘાનિસ્તાનમાં, તેમના "કૌરવો" બુદ્ધ મૂર્તિઓને સહન કરી શક્યા નહીં. તેમણે બામિયાન પ્રદેશના પર્વતોમાં કોતરેલી વિશાળ બુદ્ધ મૂર્તિઓ પર બોમ્બમારો કરીને ઉડાવી દીધા. ભારતમાં પણ, આપણે એ જ "કૌરવ" વલણ જોઈ રહ્યા છીએ. આ સાબિત કરે છે કે ઇતિહાસને વિકૃત કરવાની આ આદતમાં અફઘાનિસ્તાન એકલું નથી!

જો કોઈ ખરેખર "કૌરવ" હોય, તો તેમના માટે બીજું કંઈ હોવું અશક્ય છે. અહીં, જાતિ વ્યવસ્થાનો તર્ક સામે આવે છે. જાતિ વ્યવસ્થા ચોક્કસ વ્યક્તિગત લક્ષણો નક્કી કરે છે; તે આગ્રહ રાખે છે કે વ્યક્તિને તેમના જન્મજાત સ્વભાવ અનુસાર સંપૂર્ણપણે જીવવાનો અધિકાર છે. આ સંદર્ભમાં, ભૂતપૂર્વ બ્રિટિશ વડા પ્રધાન વિન્સ્ટન ચર્ચિલના વિચારને યાદ કરી શકાય છે. તેમણે ભારતીયો સામે ઊંડો પૂર્વગ્રહ રાખ્યો હતો; તેઓ માનતા હતા કે ભારતીયો "કાં તો આ રીતે અથવા તે રીતે" હતા - જેનો અર્થ એ થયો કે તેમના નૈતિક ધોરણો સંપૂર્ણપણે અલગ સ્તરે કાર્યરત હતા!

ક્રિકેટની રમતનો વિચાર કરો! તે મૂળભૂત રીતે અંગ્રેજી રમત છે. ફરી એકવાર, આપણે આ રમતના મૂળમાં ખૂબ ઊંડાણપૂર્વક ઉતરવાનું ટાળીએ છીએ - કારણ કે "કૌરવો" નો આક્રમક સ્વભાવ આવી નજીકની તપાસને પડકારે છે. જેમ અંગ્રેજી ભાષા બધે ફેલાઈ ગઈ છે, તેવી જ રીતે ક્રિકેટની રમત પણ ફેલાઈ છે. ભારત માટે, અંગ્રેજી ભાષા અને ક્રિકેટની રમત એટલી બધી  સંકડાએલી છે કે તેમને ભારત થી અલગ પાડવાનું કામ અત્યંત મુશ્કેલ છે.

એક વાર કે નક્કી થઈ ગયું છે કે અમને કૌરવ બનવાનોં પૂરો પૂરો હક છે, અમારા સો, બાકી દુનિયાના પાચ ની સામે ટક્કર લેવામા હંમેશા આતુર છે, સામે કોઈ પણ હોય, ભલે તે નાનું ન્યુઝીલેન્ડ હોય, નાનું ઈંગ્લેન્ડ હોય કે વેસ્ટ ઈન્ડિઝ હોય;  તેનાથી અમારા મનમાં કોઈ ફરક પડવાનો નથી. અહીં, "કૌરવો" નું વર્ચસ્વ બાકીના વિશ્વમાં "પાંડવો" ના વર્ચસ્વ કરતાં ઘણું વધારે હોવું જોઈયે!   જન્મજાત દુષ્ટતા અને બહારની દુનિયાની  નિર્દોષતાની વચ્ચે ટક્કર લેવા અમે સદા તયાર રહિશું.  

અને લાંબા સમય સુધી,  કૌરવો ક્યારેય "બોસ" નહોતા - જેમ તેઓ આજે છે. હવે તો બધું બરાબર થઈ રહ્યું છે. વસ્તુઓ પોતાની રીતે કામ કરી રહી છે, ૧૦૦ - ૫ નો ગુણાંક પોતાની રીતે પરિણામો આપી રહ્યો છે. પણ ૧.૪ અબજની વસ્તીમાંથી પસંદ કરાયેલા માત્ર ૧૦ ખેલાડીઓ દ્વારા કેટલી અસમાનતા ઉભી કરવામાં આવી રહી છે! અહીં ન્યાયને તો જાણી જોઈને ટાળવામાં આવી રહ્યો છે,  જ્યારે "ભારત માતા કી જય" એટલે કે ભારત માતાનો વિજય ના નારાઓને સંપૂર્ણપણે લાગુ કરી દેવામા આવ્યા છે!

1.09 બોપોર, 29-03-2026

---

સંપાદકીયનો અંગ્રેજીમાંથી અનુવાદ્....

રાજાજીની પ્રતિમા

લુટિયન્સની પ્રતિમાને રાજાજીની પ્રતિમાથી બદલવાથી સાંસ્કૃતિક વસાહતીકરણમાં પરિવર્તનનો સંકેત મળે છે

સી. રાજગોપાલાચારીની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવાનો નિર્ણય એડવિન લુટિયન્સની પ્રતિમાને બદલે પ્રતીકવાદથી સમૃદ્ધ છે અને રાજકીય અર્થથી ભરપૂર છે. એક સ્તરે, તે ભારતના જાહેર સ્થળો, ખાસ કરીને શાહી શક્તિ સાથે સંકળાયેલા સ્થળોને ફરીથી ગોઠવવાનો સભાન પ્રયાસ રજૂ કરે છે, જેથી રાષ્ટ્રની પોતાની સભ્યતા અને રાજકીય યાત્રાને પ્રતિબિંબિત કરી શકાય. બીજી બાજુ, તે અનિવાર્યપણે સમય અને ઉદ્દેશ્ય પર ચકાસણીને આમંત્રણ આપે છે, ખાસ કરીને જ્યારે તમિલનાડુમાં ચૂંટણી પ્રવાહો શક્તિ એકઠી કરે છે. લુટિયન્સ નિઃશંકપણે એક માસ્ટર આર્કિટેક્ટ હતા જેમની છાપ રાષ્ટ્રપતિ ભવન અને શાહી રાજધાની નવી દિલ્હી પર નિર્વિવાદ રહે છે. છતાં, તેમનું કાર્ય એક એવા સામ્રાજ્યનું પ્રતીક હતું જેણે લોકશાહી સંમતિ વિના ભારત પર શાસન કર્યું. રાજાજીની પ્રતિમા સાથે તેમની પ્રતિમાને બદલવાથી ભારતમાં પરિવર્તનનો સંકેત મળે છે. તે એક મનોવૈજ્ઞાનિક અને સાંસ્કૃતિક વસાહતીકરણનું ચિહ્ન છે, જે નાગરિકોને યાદ અપાવે છે કે ભારતીય લોકશાહીની કાયદેસરતા વસાહતી વારસામાંથી નહીં પરંતુ તેના પોતાના નેતાઓના બલિદાન અને દ્રષ્ટિકોણથી વહે છે.

રાજાજીનું કદ આવી માન્યતાને ન્યાયી ઠેરવે છે. ભારતના છેલ્લા ગવર્નર જનરલ અને તે પદ સંભાળનારા એકમાત્ર ભારતીય તરીકે, તેમણે તે ક્ષણનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું જ્યારે વસાહતી સત્તા ઔપચારિક રીતે રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વ સમક્ષ શરણાગતિ સ્વીકારી. તેમની ભૂમિકા ફક્ત ઔપચારિક નહોતી, તે ભારતના તાબેદારીથી સ્વ-શાસન તરફના સંક્રમણના પૂર્ણતાનું સૂચક હતી. આ ઉપરાંત, સ્વતંત્ર પાર્ટીની સ્થાપનાએ તેમના સમયના પ્રભાવશાળી સમાજવાદી સર્વસંમતિનો વિરોધ કરવામાં તેમની બૌદ્ધિક સ્વતંત્રતા અને હિંમત દર્શાવી. તેઓ એક દુર્લભ રાજનેતા હતા જેમણે લોકપ્રિયતાથી ઉપર સિદ્ધાંતને રાખ્યો હતો, અતિશય રાજ્ય નિયંત્રણ સામે ચેતવણી આપી હતી અને આવા વિચારો મુખ્ય પ્રવાહમાં આવે તે પહેલાં વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાની હિમાયત કરી હતી. આમ, રાજાજીનું સન્માન કરવાથી જાહેર સ્મૃતિમાં અસંતુલન દૂર થાય છે. તે એવા નેતાને ગૌરવ પુનઃસ્થાપિત કરે છે જેમનું યોગદાન પાયાના હતા પરંતુ ઘણીવાર રાષ્ટ્રીય કથામાં ઓછું મૂલ્ય આપવામાં આવતું હતું. વસાહતીકરણનો નાશ ફક્ત વિદેશી પ્રતીકોને દૂર કરવા વિશે નથી પરંતુ ભારતના લોકશાહી અને દાર્શનિક વારસાને મૂર્તિમંત કરતા સ્થાનિક પ્રતીકોને હકારાત્મક રીતે સ્થાપિત કરવા વિશે છે.

છતાં, રાજકીય સંદર્ભને અવગણી શકાય નહીં. સરકારનો નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે તમિલનાડુનો રાજકીય લેન્ડસ્કેપ ફરી એકવાર અસ્થિર છે. તમિલ બૌદ્ધિક અને રાષ્ટ્રવાદી રાજાજી, રાજ્યમાં વૈચારિક વિભાજનમાં ખૂબ આદર મેળવે છે. આ રીતે તેમને ઓળખવાને તમિલ ગૌરવ અને સંવેદનશીલતા સાથે જોડાવાનો પ્રયાસ માનવામાં આવે છે, ખાસ કરીને એવા પ્રદેશમાં જ્યાં રાષ્ટ્રીય પક્ષોએ ઐતિહાસિક રીતે પગપેસારો કરવા માટે સંઘર્ષ કર્યો છે. આ દ્વૈતતા જરૂરી નથી કે આ કાર્યને માન્ય કરે. રાજકીય નિર્ણયો ઘણીવાર પ્રતીકાત્મક ગુણ અને ચૂંટણી ગણતરી બંને ધરાવે છે. આખરે શું મહત્વનું છે કે આવા હાવભાવ ભારતના ભૂતકાળની ઊંડી અને વધુ સમાવિષ્ટ સમજણમાં ફાળો આપે છે.

ગુગલ ટ્રાંસ્લેટ ની મદદ થી...